Tussenrapport informateur over coalitievorming

Naar een brede en stabiele coalitie

De start 

Op 30 maart ben ik gevraagd door Twan Reintjes namens CDA Gennep om de gestarte verkennende gesprekken voort te zetten in de informatiefase. Ik heb hier graag en volmondig ja op gezegd. Ik vind het eervol om voor een dergelijke rol gevraagd te worden. Als oud-griffier van Gennep ken ik bijna alle hoofdpersonen van nabij zonder dat ik een politiek profiel heb gekregen. Ik had inmiddels als verkenner in de gemeente Wijchen enige ervaring opgedaan. Ik kon mede daardoor met enig vertrouwen aan deze opdracht beginnen. Ik was mij ervan bewust dat ik op een rijdende trein zou springen. De eerste gesprekken waren immers reeds gevoerd. Deze bleven steken op de wens van het CDA om een driepartijencoalitie te vormen en de wens van de VVD om alleen samen met het CDA een coalitie te vormen. 

Op 1 april heeft Twan Reintjes in de eerste besluitvormende raad van deze raadsperiode aangegeven dat het CDA ondergetekende had benaderd om als informateur aan de slag te gaan. Mijn opdracht zou worden om de mogelijkheden van een driepartijencoalitie te onderzoeken. 

Ik heb afgesproken dat ik als verkenner alle partijen een mail zou sturen om aan te geven dat ik aan de slag zou gaan. Ik heb daarin aangegeven dat ik eerst tot een nader gesprek tussen CDA en VVD wilde komen. Ik heb alle partijen verzocht even niks naar buiten te brengen en alle communicatie naar buiten via mij te laten verlopen in het belang van een zorgvuldig proces. Ik heb tevens partijen verzocht om in gesprek te gaan met de fractievoorzitter én de beoogd wethouder. Deze samenstelling maakt het mogelijk dat de beoogd collegeleden elkaar al beter kunnen leren kennen. Dit heeft vanaf de tweede gespreksronde zijn beslag gekregen.

Uitslag verkiezingen

Gespreksdeelnemers 

Ik heb gesproken met Twan Reintjes en Harald Hoeve (CDA), met Bram Nijst en Mariëlla van den Bogaart (alleen eerste gesprek) en vanaf het tweede gesprek met Janine van Hulsteijn (VVD). Vanuit D66 heb ik gesproken met Arjen Mehlkop en Mariska van den Hoogen. Als secretaris was (steeds) Jossien Bouter, directiesecretaris van de ambtelijke organisatie, aangeschoven.
Ter afronding van elk gesprek stond de wijze van communicatie op de agenda. Wie gaat wat, wanneer naar wie communiceren? Verder heb ik met het CDA afgesproken dat ik als informateur de burgemeester regelmatig op de hoogte zou houden van de vorderingen van het informatieproces.

Rol informateur

Ik heb duidelijk gemaakt dat ik mijn rol zie als onafhankelijk voorzitter van de
onderhandelingen. Ik ben weliswaar aangezocht door het CDA, maar ben niet ‘his
masters voice’. Ik zal komen met een onafhankelijk advies ter afsluiting van de
informatiefase en start van de formatiefase. In dat advies zal ik aangegeven welke
coalitie in mijn ogen de voorkeur zou moeten hebben. Ik heb willen bewaken dat alle partijen binnen de coalitie elkaar wat gunnen en dat ze, hoewel in zetelaantal niet allemaal gelijk, wel gelijkwaardig aan de samenwerking kunnen deelnemen. Tevens heb ik steeds aandacht gevraagd voor het belang van oppositie in de gemeenteraad en dat een grote coalitie ook oog moet hebben voor minderheidsbelangen.

Welke partijen willen meedoen in een coalitie?

In de eerste gesprekken die het CDA heeft gevoerd met de partijen was al duidelijk dat ELsss en SP, gelet op hun zetelaantal, niet direct een rol zagen in een coalitie. Zowel Pro als D66 hebben aangegeven wel bereid te zijn om mee te doen in een driepartijencoalitie. De VVD gaf aan primair de voorkeur te hebben voor een coalitie met alleen het CDA. Voor het CDA was een driepartijencoalitie, mede gelet op de uitkomst van de verkennende gesprekken, juist weer uitgangspunt. Dit in het belang om te komen tot een brede coalitie. Zodanig zelfs dat voor het CDA een driepartijencoalitie met D66 en Pro eerder de voorkeur had dan een tweepartijencoalitie met de VVD. Op dit punt ben ik als informateur gestart.

Eerste gesprek

Mijn eerste inzet was het verkennen onder welke voorwaarden de VVD bereid zou zijn om alsnog aan te schuiven in de verkenning van een driepartijencoalitie. Dan wel dat het CDA bereid zou zijn om alsnog akkoord te gaan met een tweepartijencoalitie. Uit het gesprek werd duidelijk dat het CDA om een aantal redenen inzet op een driepartijencoalitie. Dit maakt een brede vertegenwoordiging van de Gennepse samenleving in de raad mogelijk welke wenselijk is in verband met de forse opgaven waar Gennep de komende jaren naar verwachting voor komt te staan. In de raad zijn er dan drie coalitie- en drie oppositiepartijen en dat biedt meer evenwicht in de woordvoering. Daarnaast heeft Gennep inmiddels een traditie van drie wethouders. Dat is bij een driepartijencoalitie vanzelfsprekend makkelijker toe te delen. Bij een tweepartijencoalitie zul je dan snel in deeltijdwethouders moeten gaan denken óf een extra wethouder aanstellen. Dat eerste is lastig, want het betekent vaak 100% werken tegen x% van de prijs. Het tweede is lastig uit te leggen omdat dit extra kosten met zich meebrengt terwijl er in deze periode wellicht stevig bezuinigd moet gaan worden. (Het al vaker aangekondigde ‘ravijnjaar’ en de gevolgen van de aangekondigde herverdeling van het gemeentefonds waarbij Gennep nadeelgemeente is). 

Het CDA gaf aan te kennen dat de voordelen van een driepartijencoalitie zo zwaar wegen dat eerder naar een coalitie zonder de VVD en met D66 en Pro zou worden gekeken dan naar een twee partijencoalitie te willen. Vanuit de VVD werd aangegeven dat een coalitie zonder het CDA voor haar ondenkbaar is. Daarop heeft de VVD op constructieve wijze ingestemd met een vervolggesprek om een driepartijencoalitie te verkennen. Daarvoor zou als eerste D66 worden uitgenodigd. D66 is met drie zetels groter dan Pro. Bovendien is Pro een nieuwe partij. Het DNA van deze partij is nog onvoldoende te lezen door de andere partijen. Daarnaast is de inhoudelijk afstand tussen VVD en Pro op basis van de verkenningsfase groter. In de afweging maakte dit het voor de hand liggender om eerst met D66 te gaan praten. De gebruikte argumenten waren uiteindelijk voor de VVD voldoende om alsnog in te stemmen met een verdere verkenning met drie partijen. Dus samen met CDA en D66.

Tweede ronde 

In de week van half april zijn in twee gesprekken de mogelijkheden van een coalitie van CDA, VVD en D66 besproken. Het gesprek is in eerste instantie gegaan over de vraag hoe Gennep er over 20 jaar uit zou kunnen zien. Hierbij is aandacht besteed aan waar en hoe mensen in een wellicht al 20.000+ inwoners tellende gemeente dan wonen en werken, maar ook hoe de bestuurlijke en de financiële toekomst eruit ziet. De periode van 20 jaar is genomen om de partijen uit te nodigen over de korte termijn van de komende vier jaar te kijken. De uitkomsten kunnen helpen om uiteindelijk tot een op de verdere toekomst van de gemeente gericht coalitieakkoord te komen. Uit dit soort verkenningen is gekomen dat de globale wensen van de partijen voldoende overeenkomen om ook voor de langere termijn een gezamenlijke koers uit te kunnen zetten. 

Gennep zal in de visie van de drie partijen niet verder industrialiseren na uitbreiding van de haven in Heijen. Het zal voor een belangrijk deel een woon-, leef- en recreatiegemeente blijven. Het zal een leidende rol blijven spelen in de kop van Limburg en als dat mogelijk is nóg meer de samenwerking zoeken richting het Land van Cuijk en het Rijk van Nijmegen. Een fusie met buurgemeenten ligt niet voor de hand. Daarnaast is uitgebreid gesproken over de vraag of de drie partijen op waarden elkaar in voldoende mate zouden kunnen gaan vinden. Een dossier waarbij stevig is stilgestaan is het bouwdossier. Voor de VVD en in iets mindere mate het CDA is tempo hier heel belangrijk, voor D66 is het participatieproces hierbij zeker zo belangrijk. Voor alle partijen was duidelijk dat dit geen tegenstelling hoeft te zijn, maar ook dat het één niet zonder het andere kan. Wel zullen hierover in de vervolgfase nadere, duidelijke afspraken tussen partijen gemaakt moeten worden. Hierop is geconcludeerd dat er voldoende aanknopingspunten zijn om een tweede driegesprek aan te gaan.

Derde ronde 

In het tweede gesprek dat met de drie partijen is gevoerd (voor mij als informateur de derde ronde) hebben we gekeken naar verschillende thema’s die mogelijke twistpunten opleveren. Als eerste is gekeken naar de financiën: hoe houden we het huishoudboekje van Gennep ook in tijden van bezuinigingen op orde? Vastgesteld kon worden dat de partijen bereid zijn breed te kijken naar bezuinigingsmogelijkheden zonder bij voorbaat terreinen uit te sluiten. Duidelijk is wel dat partijen in elk geval de voorzieningen (dorpshuizen, verenigingen) zoveel mogelijk in stand willen houden. 

De partijen willen geen bezuinigen die op korte termijn misschien lucht geven, maar op langere termijn juist extra geld kosten om alles weer te herstellen. De OZB-knop en in minder mate de knop van de toeristenbelasting worden niet gebruikt als een simpele maatregel om een begroting dicht te krijgen. Op het gebied van zorg & welzijn gaven partijen aan geen grote hobbels naar elkaar te voorzien. Wel dat deze aandacht behoeft gelet op de forse bedragen die hierin omgaan. Hetzelfde geldt voor de duurzaamheidsambities. Ook gelet op het volle elektriciteitsnet zal Gennep al blij zijn als het de landelijke ambities kan volgen op basis van Rijks- en provinciale middelen. Dus Gennep zal naar verwachting niet eerder dan in 2050 fossielvrij zijn. Ook de thema’s verkeer en vervoer, veiligheid en vluchtelingen zijn de revue gepasseerd. Ook op die thema’s hebben partijen afgesproken dat zij verwachten elkaar bij de verdieping te kunnen gaan vinden.

Afsluiting informatiefase

Na constatering dat de drie partijen voldoende vertrouwen hebben in het welslagen van een opvolgende formatiefase hebben wij de Gennepse partijen, de media, en de medewerkers van de gemeentelijke organisatie op de hoogte gebracht. Als informateur heb ik persoonlijk de niet-coalitiepartijen benaderd en hen op de hoogte gesteld van de vorderingen. Ik ben gevraagd ook voor de volgende fase, de formatiefase, technisch voorzitter te zijn.

Wethouders 

Ik adviseer het aantal wethouders op 3 te houden. Daarbij levert elke partij een wethouder. Zoals het er nu naar uitziet zullen twee beoogd wethouders nieuw zijn. Het is van belang dat de burgemeester en beoogd wethouder Janine van Hulsteijn laten blijken dat het voor de nieuwkomers in een college van belang is een nieuw evenwicht te vinden en niet teveel uit te gaan van vanzelfsprekendheden.

Condities voor de samenwerking 

Programmatisch lopen de partijen niet te ver uiteen. De drie partijen zijn van mening dat er goede voorwaarden zijn om de coalitie te laten slagen. Vanuit het CDA is eens te meer aangegeven dat zij ook in de komende periode en ongeacht het aantal zetels in de raad, alle partijen als gelijkwaardig ziet. In een coalitieakkoord kunnen veel zaken tevoren worden afgesproken en vastgesteld, maar voor iedereen is duidelijk dat er de komende jaren nog vele nieuwe zaken zullen komen. De verwachting is uitgesproken dat die zaken open en oplossingsgericht zullen worden benaderd. Voor alle geldt dan ‘afspraak is afspraak’.

Relatie met de gemeenteraad 

Zeer nadrukkelijk hebben alle drie partijen aangegeven een goede verstandhouding met alle partijen in de gemeenteraad belangrijk te vinden. De coalitie wil openstaan voor samenwerking met de andere partijen in de raad. Gehoopt wordt dat de traditie dat fracties steun geven aan voorstellen die zij inhoudelijk goed vinden wordt voortgezet. Ook daarvoor is volgens hen een goede uitgangspositie aanwezig: fracties oordelen op inhoud, in de raad zijn respectvolle omgangsvormen, over belangrijke vraagstukken is in de afgelopen periode regelmatig met grote meerderheden besloten. Partijen stonden vaak open voor goede ideeën van de niet-collegepartijen. Ook de partijen die niet tot de beoogde coalitie horen vinden, zo is mij gebleken uit individuele consultaties, een constructieve houding ten opzichte van het college belangrijk en hechten aan behoud van het positieve klimaat in de raad. 

Voor de eigen fracties achten de drie partijen binding aan het coalitieakkoord vanzelfsprekend, maar er zullen ook vrije kwesties kunnen zijn. De traditie van goede samenwerking met de gehele raad en de intentie van partijen om dit voort te zetten vormt naar mijn mening een belangrijke bijdrage aan de stabiliteit van het aanstaande bestuur van Gennep. Het helpt daarbij dat met alle partijen de toekomst is verkend over de eerste periode heen. Er is 20 jaar vooruit gekeken met als resultaat dat 20.000 inwoners niet per se het einddoel is. Groei dient vooral het in stand houden van voorzieningen.

Jos van der Knaap informateur